Katalana: zer hizkuntza den, non hitz egiten den eta nola hasi

Bartzelonako metroan Sortida irakurri duzu Salida ordez, eta kaleetan carrer ikusi duzu calle beharrean? Katalana da, Europako hizkuntza erromantze interesgarrienetako bat. Euskaldunok, gainera, berezko sinpatia diogu: gutxitua izan den hizkuntza bat da, galtzeko arriskuan egon dena eta bizirik iraun duena hiztunen borondateari esker. Artikulu honetan katalana zer den, non hitz egiten den eta nola has zaitezkeen azalduko dizugu.

Zer da katalana?

Katalana (català) hizkuntza erromantze bat da, hau da, latinetik dator, gaztelania, frantsesa, italiera eta portugesa bezala. Ez da gaztelaniaren dialekto bat, ezta gaztelaniaren eta frantsesaren arteko nahasketa bat ere, nahiz eta kanpotik datorren belarri batentzat hala dirudien batzuetan. Erdi Aroan kantzelaritzaren, merkataritzaren eta literaturaren hizkuntza izan zen Mediterraneoaren zati handi batean.

XX. mendean garai gogorrak bizi izan zituen: diktaduran bizitza publikotik baztertu zuten. Euskaldunoi ezaguna egiten zaigu istorioa: hizkuntzak etxeetan, abestietan eta liburuetan iraun zuen, eta gaur egun eskolan, hedabideetan eta administrazioan dago berriro.

Non hitz egiten da katalanez?

Katalan-eremua uste baino zabalagoa da:

• Katalunia: Bartzelona, Girona, Tarragona eta Lleida. Hizkuntza ofiziala da gaztelaniarekin batera.
• Valentziako Erkidegoa: hemen hizkuntzari valencià deitzen zaio ofizialki. Hizkuntza bera da, ahoskeran eta hiztegian tokiko ezaugarriekin.
• Balear Uharteak: Mallorca, Menorca, Eivissa eta Formentera, bakoitza bere aldaerarekin.
• Andorra: munduko herrialde bakarra da non katalana hizkuntza ofizial bakarra den.
• Aragoiko Franja (la Franja): Aragoiko ekialdeko zerrenda bat, Kataluniaren mugan.
• Ipar Katalunia edo Rosselló, Frantziako Estatuan, Perpinyà inguruan. Ipar Euskal Herriaren antzera, Pirinioen beste aldean.
• L'Alguer, Sardinian, non hiri zaharrean katalana entzuten den oraindik.

Zenbat jendek ulertzen du katalana?

Zifra zehatzak zer neurtzen den araberakoak dira: ulertzen dutenak, hitz egiten dutenak edo lehen hizkuntza dutenak. Generalitatearen eta beste lurraldeetako erakundeen erabilera-inkesten arabera, hamar milioi pertsona inguruk ulertzen dute katalana, eta hitz egiten dutenak milioi batzuk gutxiago dira. Euskararekin alderatuta, hiztun-komunitate handia da, baina egoera askotan antzekoa: bi hizkuntza ofizial lurralde berean, eta kale-erabilera eremuaren arabera aldatzen da.

Katalana eta euskara: zer partekatzen dute?

Ez dira ahaideak: euskara ez da hizkuntza indoeuroparra eta katalana bai. Hala ere, euskaldun batek abantaila batzuk ditu:

• Hots ezagunak. Katalanezko x eta euskarazko x oso antzekoak dira (xocolata, caixa), eta tx ere badago (cotxe, autoa). Ny euskarazko ñ bezala ahoskatzen da (Catalunya, any, urtea).
• Bukaerako kontsonanteak. Gaztelaniak ez bezala, katalanak ez dio beldurrik kontsonantez amaitzen diren hitzei: pa (ogia), nit (gaua), llop (otsoa). Euskaldunon belarriarentzat ez da arrotza.
• Elebitasunaren esperientzia. Katalan hiztun asko, euskaldunak bezala, bi hizkuntzatan bizi dira egunero. Erraz ulertuko dituzu haien kezkak eta poza.

Gaztelania edo frantsesa badakizu, are errazagoa izango da. Finestra (leihoa), menjar (jan) edo avui (gaur) bezalako hitzak frantsesaren edo italieraren antzekoagoak dira gaztelaniarenak baino.

Katalana eta euskara: bi hizkuntza, antzeko bidea

Euskarak eta katalanak ez dute jatorri berdina, baina azken hamarkadetako bidea antzekoa izan da. Biek eskola izan dute hizkuntza berreskuratzeko tresna nagusietako bat: Katalunian murgiltze-eredua, Hego Euskal Herrian D eredua eta Iparraldean ikastolak. Bi hizkuntzek dituzte telebista eta irrati publikoak, literatura bizia eta hiztun berriak, etxean ikasi ez baina eskolan edo helduaroan hartu dutenak. Kataluniara joaten den euskaldun batek berehala ulertzen ditu elebitasunaren eztabaidak eta ñabardurak.

Lehen hitzak eta esaldiak katalanez

• Bon dia! – Egun on!
• Bona tarda! – Arratsalde on!
• Bona nit! – Gabon!
• Hola! / Adéu! – Kaixo! / Agur!
• Si us plau – Mesedez
• Gràcies / Moltes gràcies – Eskerrik asko / Eskerrik asko benetan
• De res – Ez horregatik
• Perdó – Barkatu
• Com estàs? – Zer moduz?
• Em dic Amaia, sóc basca. – Amaia naiz, euskalduna naiz.
• No ho entenc. – Ez dut ulertzen.
• Quant costa? – Zenbat balio du?
• Estic aprenent català. – Katalana ikasten ari naiz.

Azken esaldi horrek mirariak egiten ditu. Katalan asko gaztelaniara aldatzen dira kanpoko azentua entzun bezain laster, adeitasunez. Ikasten ari zarela esaten baduzu, gustura jarraituko dute katalanez, polikiago.

Zergatik ikasi katalana?

• Kataluniara bizitzera zoaz. Eskolaren, administrazioaren eta bizilagunen hizkuntza da. Gida praktikoa duzu Katalunian bizitzeko katalanari buruzko artikuluan.
• Maiz joaten zara Bartzelonara, Valentziara edo Mallorcara. Hitz gutxi batzuekin bertakoek beste modu batera hartuko zaituzte.
• Hizkuntza erromantze bat dakizu jada. Katalana hurrengo urrats naturala da. Irakurri gehiago euskaldun batentzat zein hizkuntza den errazena aztertzen duen artikuluan.
• Kultura maite duzu. Gaudí, Miró, Sant Jordi eguneko arrosak eta liburuak, castells edo giza dorreak: dena hobeto dastatzen da sortu zen hizkuntza ulertuta.

Parlumi-n katalana A1etik C2ra ikas daiteke, gaztelaniazko edo frantsesezko azalpenekin eta abiadura normalean zein motelean entzuteko grabazioekin. Molta sort! – Zorte on!