A lingua catalá: historia, onde se fala e parecidos co galego

Quen fala galego ten unha relación especial coa lingua catalá: dous idiomas románicos, cooficiais nas súas comunidades, que conviven co castelán e que pasaron por historias bastante parecidas. Aínda así, moita xente en Galicia sabe pouco do catalán alén de catro palabras oídas na televisión. Que é exactamente? Onde se fala? E por que, sendo galegos, nos resulta máis próximo do que parece? Se o que queres é unha guía práctica para vivir en Cataluña, tela en catalán para vivir en Cataluña. Aquí centrámonos na lingua.

Que é o catalán: unha lingua, non un dialecto

O catalán é unha lingua románica, coma o galego, o portugués, o castelán, o francés ou o italiano. Todas veñen do latín que se falaba no Imperio romano e que, co paso dos séculos, evolucionou de xeito distinto en cada territorio. O catalán non vén do castelán nin do francés: é unha póla propia da mesma árbore, coa súa gramática, o seu vocabulario e unha literatura de case mil anos.

Os galegos coñecemos ben ese debate de «lingua ou dialecto», porque durante moito tempo tamén se dixo do noso idioma. En lingüística, os dialectos son as variedades dunha mesma lingua, e o catalán, coma o galego, ten as súas.

Unha historia breve

• Idade Media. Os primeiros textos en catalán aparecen arredor dos séculos XI e XII. Coa Coroa de Aragón, a lingua chega a Valencia, ás Baleares e ata Cerdeña. É a época de Ramon Llull, de Ausiàs March e de Tirant lo Blanc. Mentres, no oeste, a lírica galego-portuguesa vivía o seu século de ouro.
• Séculos XVI–XVIII. O castelán gaña peso como lingua de prestixio e o catalán culto perde presenza, aínda que a xente o segue falando. Soa familiar, verdade? Aquí chamámoslles os Séculos Escuros.
• Século XIX. Chega a Renaixença, un movemento que reivindica a lingua na poesía e na prensa, en paralelo ao noso Rexurdimento.
• Século XX. Pompeu Fabra e o Institut d'Estudis Catalans fixan a norma moderna. Durante o franquismo o catalán queda fóra do uso público e, coa democracia, recupérase na escola, na administración e nos medios.

Onde se fala catalán?

Alén de Cataluña, o catalán fálase en:

• Comunidade Valenciana, onde se chama valenciano e é cooficial.
• Illas Baleares, coas variedades maiorquina, menorquina e ibicenca.
• Andorra, o único país do mundo onde o catalán é a única lingua oficial.
• A Franxa de Aragón, a zona oriental de Aragón que limita con Cataluña.
• O Rosellón, no sur de Francia, a chamada Cataluña do Norte.
• L'Alguer, unha cidade de Cerdeña (Italia) onde se conserva desde a Idade Media.

As cifras só se poden dar aproximadas: segundo as enquisas de usos lingüísticos da Generalitat e dos gobernos dos outros territorios, arredor de dez millóns de persoas o entenden, e unha parte algo menor fálao con soltura.

Valenciano, balear e catalán: son o mesmo?

Si: son variedades da mesma lingua, igual que o galego de Vigo, o de Lugo e o da Mariña. As diferenzas están na pronuncia, nalgunhas formas verbais e en parte do vocabulario. En Valencia dise xiquet onde en Barcelona se di nen (neno), e en Mallorca usan o artigo es, sa: sa platja (a praia). Quen fala unha variedade entende as outras sen problema.

En que se parece o catalán ao galego

Máis do que imaxinas:

• Sen ditongos onde o castelán os pon: porta, terra, bo, temps. Coma nós: porta, terra, bo, tempo.
• Vogais abertas e pechadas: o catalán distingue e e o abertas e pechadas, igual que o galego. O teu oído xa está adestrado.
• O f inicial do latín: fer (facer), fill (fillo), farina (fariña).
• Palabras moi próximas: nit (noite), llet (leite), fet (feito), ull (ollo), home (home). O grupo latino ct deu en ambas linguas solucións emparentadas, e iso nótase en moitas palabras.
• Unha situación social parecida: lingua propia, cooficial, en contacto co castelán. Moitos debates que coñeces de Galicia tamén existen alí.

E en que se diferencia

• Palabras máis curtas: o catalán perde moitas vogais finais: llop (lobo), pa (pan), vi (viño).
• A vogal neutra: no catalán central, a a e a e átonas soan igual, cun son que o galego non ten.
• Un pasado propio: vaig anar significa «fun», non «vou ir».
• Os pronomes en e hi, sen equivalente en galego.
• Grafías novas: ny (o noso ñ), ll (como o ll tradicional), l·l e ç.
• Falsos amigos: cama é perna, got é vaso e estona, un intre.

Palabras e frases para comezar

• Bon dia — Bos días
• Gràcies — Grazas
• Si us plau — Por favor
• Com estàs? — Como estás?
• Fins aviat — Ata logo
• M'agrada molt — Gústame moito
• Quina hora és? — Que hora é?
• No ho entenc — Non o entendo

Por que aprender catalán se falas galego?

Porque é unha lingua irmá que entenderás axiña, porque che abre unha literatura, unha música e unha cultura enteiras, e porque se algún día vas a Barcelona, Valencia ou Palma, a xente recibe con moito agarimo a quen fai o esforzo. Entre falantes de linguas minorizadas hai unha complicidade especial. Parlumi ten un curso de catalán do A1 ao C2, e se queres comparar con outras opcións próximas, bota unha ollada a cal é o idioma máis fácil para quen fala galego.