Aprender idiomas e o cerebro: que pasa de verdade (sen milagres)

Seguro que liches titulares como «aprender idiomas faite máis listo» ou «os bilingües non teñen alzhéimer». Soan ben, pero son esaxeracións. O que a investigación di sobre aprender idiomas e o cerebro é máis modesto e, ao mesmo tempo, máis interesante. E hai un detalle que nos toca de preto: en Galicia moita xente medra xa con dúas linguas, galego e castelán, así que boa parte do que se estuda sobre bilingüismo fala tamén de nós.

Que lle pasa ao cerebro cando aprendes un idioma?

Aprender unha lingua non activa unha soa zona do cerebro, senón moitas á vez. Para entender unha frase en inglés tes que distinguir sons que non existen en galego, lembrar palabras, aplicar regras de orde, interpretar o ton e, por riba, frear o impulso de responder no teu idioma. É unha tarefa completa: oído, memoria, atención e control, todo xunto.

Os estudos con técnicas de imaxe cerebral apuntan a que este adestramento se asocia con cambios nalgunhas rexións relacionadas coa linguaxe e a memoria, sobre todo cando a aprendizaxe é intensa e mantida no tempo. Dito doutro xeito: o cerebro adulto segue sendo plástico e adáptase ao que lle pides que faga a miúdo.

Atención: aprender a ignorar o que sobra

Cando sabes dúas linguas, as dúas están algo activas aínda que só uses unha. Calquera galegofalante o sabe: cando falas castelán, o galego segue aí, e ás veces cólase un «xa» ou un «pois». Para non mesturar, o cerebro ten que escoller unha lingua e frear a outra constantemente.

Algúns investigadores pensan que esa práctica diaria de «filtrar» podería adestrar a atención en xeral. Outros estudos non atopan ese efecto ou atópano moi pequeno. Hoxe por hoxe é un tema aberto: hai indicios, pero non unha conclusión firme.

Memoria: máis que memorizar listas

Aprender vocabulario é, evidentemente, un exercicio de memoria. Pero o interesante é como se fai. As técnicas que mellor funcionan para fixar palabras, como lembrar activamente no canto de reler ou repasar espazando as sesións (explicámolo en como aprender un idioma con 5 minutos ao día), son as mesmas que serven para estudar calquera outra cousa.

Tamén se traballa a memoria de traballo: a capacidade de manter información na cabeza uns segundos mentres a usas. Cando escoitas unha frase longa noutro idioma e agardas ao final para entendela, estás a estirar ese músculo.

Cambiar de tarefa: o famoso «cambio de chip»

Quen usa dúas linguas a diario cambia dunha a outra moitas veces: galego coa avoa, castelán nunha reunión, inglés nun correo. Varios estudos relacionaron ese hábito con certa facilidade para pasar dunha tarefa a outra. Outros non conseguiron reproducir eses resultados, e hai debate sobre se a diferenza existe ou depende de como se mida.

O honesto é dicir isto: é posible que haxa un pequeno beneficio, sobre todo en persoas que usan varias linguas cada día, pero non é un superpoder.

Reserva cognitiva: o que máis se repite (e máis se esaxera)

A reserva cognitiva é a idea de que unha vida mentalmente activa (estudar, ler, relacionarse, aprender cousas novas) axuda o cerebro a compensar mellor os efectos do envellecemento. Algúns estudos observaron que as persoas bilingües tardan algo máis, de media, en mostrar síntomas de demencia. Outros non atopan esa diferenza.

Os matices importan:

• Non é unha vacina. Falar idiomas non impide unha enfermidade neurodexenerativa.
• É difícil separar factores. Quen aprende idiomas adoita tamén ler máis, viaxar máis ou ter máis vida social, e todo iso conta.
• O hábito pesa máis ca o título. O que se asocia coa reserva cognitiva é manter a mente ocupada de forma continuada, non ter un certificado nun caixón.

Aprender un idioma é unha das moitas actividades que suman, xunto co exercicio, o sono e as relacións sociais.

Serve de algo aprender un idioma de adulto?

Si. Os beneficios que se discuten non son exclusivos de quen creceu con dúas linguas. O cerebro adulto aprende doutro xeito (máis análise, menos imitación espontánea), pero aprende. Se queres saber que podes acadar en cada etapa, bota unha ollada aos niveis A1 a C2 do Marco Común Europeo.

O que si podes esperar

Deixando de lado os titulares, hai beneficios que case todo o mundo nota:

1. Máis atención aos detalles de como soa e se constrúe unha frase, tamén en galego.
2. Mellor relación co erro: aprender un idioma obrígate a equivocarte a miúdo e a seguir.
3. Un hábito de aprendizaxe que se pode trasladar a outras cousas.
4. Máis estímulo social: conversas novas, contidos novos, xente nova.
5. A satisfacción de progresar, que non é pouca cousa para o ánimo.

Como sacarlle o máximo partido ao teu cerebro

• Pouco e a miúdo mellor ca moito de golpe.
• Lembra, non releas: tenta dicir a palabra antes de mirala.
• Usa varias canles: escoitar, falar en voz alta, escribir.
• Durme: o sono axuda a consolidar o aprendido.
• Sae da zona cómoda aos poucos, con contidos algo por riba do teu nivel.

En Parlumi o repaso intelixente encárgase de volver amosarche o que estás a piques de esquecer, así que ti só tes que poñer a constancia. O teu cerebro non se vai converter no dun xenio, pero si nun que segue aprendendo, e iso xa é moito.