Palabras intraducibles de Europa e o que contan de cada cultura

Hai palabras que non se deixan traducir. Non porque a idea non exista noutras linguas, senón porque nunha cultura concreta foi tan importante que mereceu un nome propio, curto e cotián. Cando aprendes unha desas palabras, non só sumas vocabulario: entendes un pouco mellor como vive e que valora a xente que a usa.

Fagamos unha viaxe por Europa a través destas palabras. E, ao final, as nosas, que tamén as temos.

Sueco: fika e lagom

Fika é a pausa para tomar café (ou té) con algo doce, normalmente en compañía. Pero reducila a «tomar un café» é quedarse curto: a fika é un momento social case sagrado. En moitos traballos suecos hai fika a horas fixas, e propoñerlle a alguén ska vi fika? é unha forma de dicir «paremos un pouco e falemos».

Lagom significa «nin moito nin pouco, a medida xusta». Dise de comida, de roupa, de traballo e mesmo dunha opinión. Resume unha filosofía de equilibrio e moderación moi presente na sociedade sueca.

Neerlandés: gezellig e uitwaaien

Gezellig (e o substantivo gezelligheid) é unha das palabras máis queridas polos neerlandeses. Describe un ambiente acolledor, agradable, onde te sentes ben coa xente que te rodea: unha cea con amigos, un café con luz tenue, unha conversa longa. Pode dicirse dun lugar, dunha persoa ou dun momento.

Uitwaaien é saír a camiñar co vento, normalmente á beira do mar ou no campo, para despexar a cabeza. Nun país de vento constante, convertérono nunha forma de benestar.

Español: sobremesa

Sobremesa é o tempo que pasas sentado á mesa despois de comer, falando, rindo ou simplemente estando. Non hai pratos que levantar nin présa por marchar. En galego tamén a temos e entendémola perfectamente, pero en moitas linguas non existe: noutras culturas, ao rematar de comer, levántase a mesa. Que haxa unha palabra para isto di moito do valor que se lle dá a compartir o tempo.

Alemán: Feierabend, Fernweh e Schadenfreude

Feierabend é o momento en que remata a xornada laboral e comeza o tempo libre. Pero ten un matiz emocional: é ese instante de liberación en que pechas o ordenador. Schönen Feierabend! (bo final de xornada!) é unha despedida habitual entre compañeiros. Fala dunha cultura que separa con claridade traballo e vida persoal.

Fernweh é o desexo de estar lonxe, a morriña ao revés: non botas de menos a casa, senón os lugares que aínda non coñeces.

Schadenfreude é a satisfacción que sentimos ante a desgraza allea. Que o alemán teña unha palabra exacta para iso fixo que o inglés a adoptase tal cal.

Portugués: saudade

Saudade é a máis famosa das palabras intraducibles. Mestura a lembranza dalgo ou alguén ausente coa tristeza de que non estea e, ás veces, coa doce sospeita de que non volverá. Está no fado, na bossa nova e na literatura. E, por suposto, no galego: saudade é tamén palabra nosa, compartida desde as cantigas medievais.

Italiano: dolce far niente e abbiocco

Dolce far niente significa literalmente «o doce non facer nada»: o pracer de estar ocioso sen culpa, gozando do momento. Non é preguiza, é unha arte.

Abbiocco é a modorra que che entra despois dunha comida abundante. Moi práctica nun país onde as comidas familiares poden durar horas.

Francés: flâner e l'esprit de l'escalier

Flâner é pasear sen rumbo pola cidade, observando, deixándose levar. O flâneur converteuse nunha figura literaria do París do século XIX.

L'esprit de l'escalier (literalmente, «o espírito da escaleira») é cando se che ocorre a resposta perfecta... xusto despois de marchar, cando xa baixas as escaleiras. Todos o vivimos.

Catalán: seny

Seny é o sentido común, o xuízo sensato e equilibrado. Considérase un trazo tradicional do carácter catalán, e adoita aparecer en contraste coa rauxa, o arrebato impulsivo. Entre ambos, din, móvese a identidade catalá.

Inglés: cosy e serendipity

O inglés tamén ten as súas. Cosy (cozy en Estados Unidos) describe ese confort cálido e acolledor dunha casa no inverno, preto da gezelligheid neerlandesa. E serendipity é atopar algo valioso por casualidade, cando buscabas outra cousa.

E as nosas: morriña, retranca e enxebre

O galego non se queda atrás.

• Morriña é a nostalxia profunda da terra, da casa, da xente. Unha palabra nacida dun pobo de emigrantes, que coñece ben o que é estar lonxe.
• Retranca é esa forma de humor irónico e indirecto, onde se di unha cousa querendo dicir outra, con dobre sentido e cara de nada. Explicala a alguén de fóra é case imposible.
• Enxebre designa o auténtico, o xenuíno, o propio do país sen mestura.

Que nos ensinan estas palabras

As palabras intraducibles lembran algo importante sobre aprender idiomas: non se trata só de cambiar etiquetas dunha lingua a outra. Cada idioma divide o mundo á súa maneira e pon nome ao que lle importa. Os suecos teñen a fika porque valoran a pausa compartida; os alemáns, o Feierabend, porque separan traballo e descanso; nós, a morriña, porque historicamente tivemos que marchar.

Por iso, cando aprendes un idioma, tamén aprendes unha maneira de mirar. E quizais acabes incorporando algunha destas palabras ao teu día a día: unha fika ás once, un paseo uitwaaien polo Orzán ou unha boa sobremesa sen présa.