Onvertaalbare woorden uit Europa en wat ze over een cultuur zeggen

Probeer maar eens aan een buitenlander uit te leggen wat gezellig betekent. Cosy? Dat dekt het niet. Een verjaardag kan gezellig zijn, een café, een avond met vrienden, zelfs een drukke markt. Het gaat om sfeer, samenzijn en een warm gevoel, allemaal tegelijk.

Elke taal heeft zulke woorden: begrippen waar een andere taal een hele zin voor nodig heeft. Ze zijn niet echt onvertaalbaar, maar ze laten zien wat een cultuur belangrijk genoeg vindt om er één woord voor te hebben. Een rondreis door Europa in woorden.

Nederlands: gezelligheid en uitwaaien

Gezelligheid is misschien wel het bekendste Nederlandse woord in het buitenland. Het beschrijft een sfeer van warmte en verbondenheid, vaak met anderen, maar het kan ook over een plek gaan. Dat we er zo vaak naar vragen ("Was het gezellig?") zegt veel over wat we belangrijk vinden.

Uitwaaien is een mooie tweede: een flinke wandeling maken in de wind, bijvoorbeeld aan het strand, om je hoofd leeg te maken. Typisch voor een land waar het altijd wel ergens waait.

Zweeds: fika en lagom

Fika is de Zweedse koffiepauze, maar dan als vast ritueel. Je drinkt koffie (of thee), eet iets zoets, zoals een kanelbulle (kaneelbroodje), en neemt écht even pauze, vaak samen met collega's. Op veel werkplekken is fika een vast moment van de dag. Het woord kan zowel zelfstandig naamwoord als werkwoord zijn: ska vi fika? (zullen we even koffie gaan drinken?).

Lagom betekent zoiets als "precies genoeg, niet te veel en niet te weinig". Het wordt vaak gezien als typisch voor de Zweedse levenshouding: gematigd, evenwichtig, niet opscheppen. Er bestaat zelfs een spreekwoord: lagom är bäst (precies genoeg is het best).

Spaans: sobremesa en estrenar

Sobremesa is de tijd die je na het eten nog aan tafel blijft zitten om te praten. Geen haast, de borden zijn leeg, maar niemand staat op. In Spanje kan de sobremesa na een zondagslunch uren duren. Het woord vertelt veel over de rol van eten als sociale gebeurtenis.

Estrenar betekent iets voor het eerst gebruiken of dragen: een nieuwe jas, nieuwe schoenen. Hoy estreno zapatos is "vandaag draag ik mijn nieuwe schoenen voor het eerst". Het wordt ook gebruikt voor de première van een film of toneelstuk.

Duits: Feierabend en Fernweh

Feierabend is het moment dat je werkdag erop zit, en de vrije tijd die daarna begint. Schönen Feierabend! wens je collega's als je naar huis gaat. Het woord benadrukt een duidelijke grens tussen werk en vrije tijd.

Fernweh is het tegenovergestelde van heimwee: een verlangen naar verre plekken waar je nog nooit bent geweest.

En natuurlijk Schadenfreude: plezier om de tegenslag van een ander. Het woord is zo handig dat het Engels het gewoon heeft overgenomen.

Portugees: saudade en cafuné

Saudade is een diep, weemoedig verlangen naar iets of iemand die er niet meer is, of misschien nooit was. Het is meer dan "missen": er zit een mengeling van liefde, gemis en een beetje melancholie in. Het woord staat centraal in de Portugese fado en komt ook veel terug in Braziliaanse muziek.

Cafuné, een Braziliaans woord, is het liefdevol met je vingers door iemands haar strijken. Dat er een apart woord voor bestaat, zegt iets over tederheid in het dagelijks leven.

Italiaans: dolce far niente en abbiocco

Dolce far niente betekent letterlijk "het zoete nietsdoen": genieten van luieren zonder schuldgevoel.

Abbiocco is de slaperigheid die je overvalt na een flinke maaltijd. Dat de Italianen daar een woord voor hebben, hoeft niemand te verbazen.

Frans: l'esprit de l'escalier en flâner

L'esprit de l'escalier (de geest van de trap) is het perfecte antwoord dat je pas te binnen schiet als het gesprek al voorbij is, als je de trap al afloopt.

Flâner is doelloos door de stad slenteren, kijken en genieten. Een flâneur is iemand die dat tot kunst verheven heeft, en het begrip hoort bij Parijs als de Eiffeltoren.

Catalaans: seny en rauxa

Seny staat voor gezond verstand, bezonnenheid en evenwicht. Het wordt vaak genoemd als een typisch Catalaanse eigenschap. Het tegenovergestelde is rauxa: een uitbarsting van emotie, spontaniteit of zelfs iets roekeloos. Catalanen zeggen soms dat hun karakter een mengeling van seny en rauxa is.

Engels: serendipity

Serendipity is het vinden van iets waardevols terwijl je naar iets anders zocht. Het Nederlands heeft het woord als serendipiteit overgenomen, maar in het Engels is het veel gangbaarder in het dagelijks leven.

Wat deze woorden ons vertellen

Als je naar deze woorden kijkt, zie je patronen. Veel ervan gaan over tijd: hoe je die doorbrengt na het eten, na het werk of tijdens een pauze. Andere gaan over gevoelens die moeilijk te benoemen zijn, zoals verlangen of weemoed. En vaak gaan ze over samenzijn.

Dat maakt talen leren zo interessant: je leert niet alleen nieuwe woorden voor dingen die je al kent, maar ook nieuwe manieren om naar de wereld te kijken. Wie Zweeds leert, leert ook wat lagom is. Wie Spaans leert, gaat de sobremesa waarderen. En wie Nederlands leert, snapt uiteindelijk waarom wij overal "gezellig" van maken.

Of je nu begint met Engels, Zweeds of Spaans, of een andere taal in Parlumi kiest: let eens op dit soort woorden. Ze zijn vaak de mooiste ingang naar een cultuur.