Europako hitz itzulezinak eta zer kontatzen duten

Hizkuntza bakoitzak badu hitzen bat beste hizkuntzetan ordain zehatzik ez duena. Ez da hitz horiek adierazten dutena beste toki batzuetan existitzen ez denik: kontua da kultura horrek hain garrantzitsutzat jo duela, non hitz propio bat eman dion. Horregatik, hitz itzulezinak leiho txikiak dira: begiratzen badiegu, herri baten ohiturak eta balioak ikusten dira.

Euskaldunok ondo dakigu hori. Auzolana, adibidez, auzokideek elkarrekin eta doan egiten duten lana da, komunitatearen onerako. Beste hizkuntzetan esaldi oso bat behar da azaltzeko. Ikus ditzagun Europako beste hitz batzuk.

Fika (suediera)

Fika kafea (edo tea) eta zerbait gozoa hartzeko etenaldia da, lagunekin, familiarekin edo lankideekin. Baina ez da kafe bat hartzea bakarrik: lasaitasun-une bat da, elkarrekin egoteko eta hitz egiteko. Suediako lantoki askotan fika egunero egiten da, eta ez joatea arraroa da.

Zer kontatzen du: Suediarrek balio handia ematen diote lanaren eta atsedenaren arteko orekari, eta une sozial txiki horiei.

Gezelligheid (nederlandera)

Gezellig adjektiboa da, eta gezelligheid izena. Itzulpenik gertuena «giro goxoa» izan daiteke, baina hori baino gehiago da: lagunekin afari bat, kandela batzuk eta solasaldi luzea; kafetegi txiki bat euria ari duenean; urtebetetze-festa bat. Herbeheretarrek etengabe erabiltzen dute: Het was heel gezellig! (Oso giro ona egon da!).

Zer kontatzen du: Elkartasuna, gertutasuna eta erosotasuna, giro txikian.

Lagom (suediera)

Lagom «behar adina» da: ez gehiegi, ez gutxiegi, justu. Kafe bat lagom beroa egon daiteke, eta bizimodu bat lagom izan daiteke. Suediarrentzat ia filosofia bat da.

Zer kontatzen du: Neurriaren eta orekaren balioa, gehiegikeriaren aurrean.

Sobremesa (gaztelania)

Sobremesa bazkari edo afari ondoren mahaian geratzen garen denbora da, hitz egiten, kafea hartzen, lasai. Euskaraz badugu hitz bat horretarako, mahaiondoa, baina beste hizkuntza askotan ez dago: ingelesez esaldi oso bat behar da.

Zer kontatzen du: Bazkaria ez da jatea bakarrik, elkarrekin egotea baizik. Denbora horri ez zaio presarik ematen.

Feierabend (alemana)

Feierabend lanaldiaren amaiera da, eta baita ondorengo denbora librea ere. Schönen Feierabend! esaten diote alemanek elkarri lanetik irtetean: «arratsalde on lanaren ondoren», gutxi gorabehera.

Zer kontatzen du: Lanaren eta bizitza pertsonalaren arteko muga argia. Lana amaitzen denean, amaitu da.

Saudade (portugesa)

Saudade portugesez hitzik ospetsuenetako bat da. Norbaiten edo zerbaiten falta sentitzea da, baina sentimendu sakon eta konplexu gisa: tristura eta maitasuna batera, itzuliko ez den zerbaitekiko nostalgia ere izan daitekeena. Musika brasildar eta portugesean (fadoan, bossa novan) etengabe agertzen da.

Zer kontatzen du: Oroimenari eta galdutakoari ematen zaion balio poetikoa.

Seny (katalana)

Seny zentzu ona, zuhurtasuna eta oreka da, katalanen nortasunaren ezaugarritzat jotzen dena. Askotan rauxa-rekin batera aipatzen da, aurkako ezaugarria: bat-bateko eromena, pasioa.

Zer kontatzen du: Zuhurtziaren eta oinak lurrean edukitzearen balioa, baina baita bi alderdi horien arteko oreka ere.

Dolce far niente (italiera)

Dolce far niente «ezer ez egitearen gozotasuna» da. Ez da alferkeria, ezer egin gabe egotearen plazera baizik: terraza batean eserita, jendea pasatzen ikusten.

Zer kontatzen du: Atsedena ez da denbora galtzea; bizitzaren parte da.

Flâner (frantsesa)

Flâner hirian helburu jakinik gabe ibiltzea da, ingurua begiratuz, gozatuz. Flâneur horrela ibiltzen dena da. Parisko literaturan eta artean garrantzi handia izan du.

Zer kontatzen du: Hiria bizitzeko eta begiratzeko modu bat, presarik gabe.

Uitwaaien (nederlandera)

Uitwaaien haizetara joatea da, burua garbitzeko, normalean hondartzan edo landan. Herbehereetan, haizea ez da falta.

Zer kontatzen du: Naturarekiko harremana eta eguneroko estresa askatzeko ohitura sinpleak.

Fernweh (alemana)

Fernweh urrutiko tokietarako irrika da, bidaiatzeko gogo bizia. Heimweh (etxeko mina, herrimina) hitzaren aurkakoa da: etxetik kanpo zaudenean etxea faltan sumatu beharrean, etxean zaudenean urrutia faltan sumatzea.

Zer kontatzen du: Ezezagunarekiko jakin-mina eta mundua ezagutzeko gogoa.

Desenrascanço (portugesa)

Desenrascanço Portugalen oso maitatua den hitza da: arazo bati irtenbide bat asmatzea, bat-batean eta eskura duzunarekin, plan perfekturik gabe. Brasilen gutxiago erabiltzen da, baina ideia ezaguna da.

Zer kontatzen du: Sormenaren eta inprobisazioaren balioa, baliabideak urriak direnean.

Eta euskaraz, zer gehiago?

Auzolana eta mahaiondoa ez dira gure altxor bakarrak. Txokoa ere badugu, lagunak elkartu eta sukaldatzeko gastronomia-elkartea, eta bertsolaritza, bat-batean kantatutako bertsoen artea. Hitz horiek azaltzen saiatzean, konturatzen gara geure kultura ere leiho bat dela besteentzat.

Zergatik ikasi hitz hauek

Hitz itzulezinak ikasteak ez du hiztegia handitzen bakarrik. Kultura bat barrutik ulertzen laguntzen du. Herbeheretar bati gezellig zerbait esatean edo suediar batekin fika egitean, hizkuntza ez ezik bizimodu bat ere partekatzen ari zara.

Parlumi-ko ikastaroetan, kultura-ohar hauek eta antzekoak agertzen dira historia eta ariketen artean. Eta, bide batez, hurrengoan atzerritar bati zer den auzolana edo mahaiondoa azaltzen diozunean, zuk ere leiho bat irekiko diozu euskal kulturara.